«Η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα»

2 Ιουλ
διαβάστηκε 6 λεπτά

Η Γιούλα Κουτσουμπού μιλά για την εκπαίδευση, το περιβάλλον και τη δύναμη της δημιουργικής επαναχρησιμοποίησης

Αντιόπη Φραντζή

Γνώρισα τη Γιούλα το περασμένο καλοκαίρι και τη συνάντησα ξανά φέτος στην Ερεσό, όπου μαζί με τα παιδιά του δημοτικού σχολείου δημιούργησαν ψηφιδωτά έργα που θα κοσμήσουν το σχολικό κτίριο και την αυλή, αφήνοντας ένα όμορφο και διαχρονικό αποτύπωμα στον χώρο.

Πολυτάλαντη, αεικίνητη και βαθιά προσηλωμένη στη σύνδεση της τέχνης με την κοινωνία και το περιβάλλον, η Γιούλα Κουτσουμπού αξιοποιεί τη δημιουργική επαναχρησιμοποίηση υλικών ως εργαλείο έκφρασης, εκπαίδευσης και συμμετοχής. Στη συζήτηση που ακολουθεί μοιράζεται τις εμπειρίες, τις ιδέες και τους προβληματισμούς της γύρω από την τέχνη, την οικολογία και τη δύναμη της συλλογικής δημιουργίας.

Καλησπέρα, Γιούλα. Χαίρομαι ιδιαίτερα που έχουμε αυτή τη συζήτηση. Διαβάζοντας το βιογραφικό σου, διαπίστωσα ότι η πορεία σου είναι τόσο πολυσχιδής, ώστε δυσκολεύτηκα να αποφασίσω από πού να ξεκινήσω. Θα ήθελα λοιπόν να αρχίσουμε από τη σχέση σου με την Ερεσό και τα παιδιά.

Την Ερεσό τη γνώρισα το 2009, όταν πέρασα εκεί σχεδόν τρεις μήνες το καλοκαίρι. Τότε ήταν που ανακάλυψα τη Λέσβο και την αγάπησα βαθιά. Θυμάμαι να εύχομαι κάποια μέρα να επιστρέψω και να ζήσω στο νησί και τον χειμώνα. Η ευχή αυτή έγινε πραγματικότητα το 2017. Ήρθα για να εργαστώ σε μια οργάνωση, όπου συντόνιζα ένα εργαστήριο upcycling για πρόσφυγες. Η εργασία μου ήταν μερικής απασχόλησης και έτσι, στον ελεύθερο χρόνο μου, αποφάσισα να προσφέρω εθελοντικά δράσεις και στην τοπική κοινωνία. Ξεκίνησα από τα σχολεία, με στόχο την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση μέσα από την τέχνη και τη δημιουργική επαναχρησιμοποίηση υλικών.

Η εκπαίδευση φαίνεται να σε ενδιαφέρει ιδιαίτερα. Επισκέπτεσαι πολλά σχολεία κατά τη διάρκεια της χρονιάς;

Έχω ιδιαίτερη αδυναμία στα σχολεία μικρών και απομακρυσμένων χωριών, όπου οι ευκαιρίες για δημιουργικά και καλλιτεχνικά ερεθίσματα είναι συχνά περιορισμένες. Πίστευα πάντα ότι η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα έκφρασης, έμπνευσης και σύνδεσης με τον τόπο και το περιβάλλον μας.

Τι είναι αυτό που σε εμπνέει στις συνεργασίες σου με τις τοπικές κοινότητες;

Με συναρπάζει η ιδέα να πηγαίνω σε μια κοινότητα και, μαζί με τους ανθρώπους της, να δημιουργούμε. Μέσα από αυτή τη διαδικασία γνωρίζω τους ανθρώπους πιο ουσιαστικά, χτίζονται φιλίες και δημιουργείται ένας αληθινός χώρος ανταλλαγής, όπου ο ένας μαθαίνει από τον άλλον. Αυτό μου δίνει τεράστια χαρά.

Τα εργαστήρια που σχεδιάζω προσαρμόζονται κάθε φορά στις ανάγκες, την ιστορία και τα διαθέσιμα υλικά της κάθε περιοχής. Στην Άντισσα, για παράδειγμα, με αφορμή μια γιορτή αφιερωμένη στην ελιά, δημιουργήσαμε όλοι μαζί ένα μεγάλο έργο σε μορφή ελιάς από παλιά υφάσματα και ρούχα που οι κάτοικοι δεν χρησιμοποιούσαν πλέον. Με αυτόν τον τρόπο, υλικά που θα κατέληγαν στα απορρίμματα απέκτησαν μια νέα ζωή και μια νέα σημασία.

Κάθε νέο εργαστήριο αποτελεί για μένα μια δημιουργική πρόκληση. Αναζητώ συνεχώς ιδέες που θα εμπνεύσουν και θα ενθουσιάσουν τους συμμετέχοντες, θα εξελίξουν τη δική μου καλλιτεχνική πρακτική και ταυτόχρονα θα αφήσουν ένα θετικό οικολογικό αποτύπωμα.

Τι πιστεύεις ότι χρειάζονται τα παιδιά για να συνδεθούν ξανά με το περιβάλλον και την προστασία του;

Πιστεύω ότι τα παιδιά χρειάζονται βιωματικές εμπειρίες. Δεν αρκεί να ακούν για το περιβάλλον, χρειάζεται να το προσεγγίζουν μέσα από τη δράση, τον πειραματισμό και τη δημιουργία. Γι’ αυτό θεωρώ ότι το upcycling είναι ένας ιδανικός τρόπος μάθησης και έκφρασης.

Όταν τα παιδιά δουλεύουν με υλικά που θεωρούνται άχρηστα και προορίζονται για τα σκουπίδια, εξαφανίζεται σε μεγάλο βαθμό το άγχος του λάθους. Δεν φοβούνται μήπως καταστρέψουν κάτι πολύτιμο ή καινούργιο, γιατί το υλικό έχει ήδη ολοκληρώσει τον αρχικό του κύκλο ζωής. Έτσι απελευθερώνονται, τολμούν να δοκιμάσουν, να πειραματιστούν και τότε είναι που ανακαλύπτουν τα ταλέντα τους.

Ταυτόχρονα, μαθαίνουν στην πράξη την αξία των φυσικών πόρων και αντιλαμβάνονται ότι τα αντικείμενα δεν είναι αναλώσιμα. Βλέπουν με τα ίδια τους τα μάτια πώς κάτι φαινομενικά άχρηστο μπορεί να μεταμορφωθεί σε έργο τέχνης, σε ένα χρήσιμο αντικείμενο ή σε ένα συλλογικό δημιούργημα με νόημα και αξία.

Θα λέγαμε, λοιπόν, ότι συντελείται μια βαθιά εσωτερική διαδικασία;

Ακριβώς. Για μένα, αυτή η διαδικασία αποτελεί μια ουσιαστική μορφή ενδυνάμωσης. Όταν ένα παιδί συνειδητοποιεί ότι μπορεί να δώσει δεύτερη ζωή σε κάτι που όλοι θεωρούσαν «για πέταμα», αρχίζει να βλέπει διαφορετικά όχι μόνο τα υλικά γύρω του, αλλά και τις δικές του δυνατότητες. Μαθαίνει ότι η αξία δεν βρίσκεται πάντα στο καινούργιο, αλλά συχνά κρύβεται σε αυτό που κάποιος άλλος έχει ήδη απορρίψει.

Γιατί σου αρέσει να δημιουργείς έργα σε δημόσιους χώρους;

Μου αρέσει να δημιουργώ έργα σε δημόσιους χώρους γιατί η τέχνη εκεί ανήκει σε όλους και όλες. Είναι σαν να δημιουργείς ένα μουσείο στον δρόμο, ένα μουσείο ανοιχτό και προσβάσιμο σε κάθε άνθρωπο. Δεν χρειάζεται κάποιος να επισκεφθεί μια γκαλερί για να τη συναντήσει, γίνεται μέρος της καθημερινότητας, του δρόμου, της γειτονιάς και των ανθρώπων που τη ζουν. Αυτό που έχω παρατηρήσει μέσα στα χρόνια είναι ότι τα έργα στον δημόσιο χώρο, πέρα από τον εκπαιδευτικό τους χαρακτήρα, αποτελούν πηγή έμπνευσης για όσους τα βλέπουν. Παράλληλα, είναι η έμπρακτη απόδειξη ότι κάτι που θα πετιόταν με τόση ευκολία μπορεί να μεταμορφωθεί σε κάτι όμορφο και να παραμείνει για χρόνια σε έναν τοίχο, συνεχίζοντας να αφηγείται την ιστορία του. Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η διαδικασία της συλλογικής δημιουργίας. Όταν οι κάτοικοι, τα παιδιά ή διαφορετικές κοινότητες συμμετέχουν σε ένα έργο, αυτό αποκτά βαθύτερη αξία, γιατί κουβαλά τις ιστορίες, τις μνήμες και τις εμπειρίες τους. Έτσι, η τέχνη δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο προς θέαση, αλλά ένας τρόπος να χτίζονται σχέσεις και να δημιουργούνται ουσιαστικοί δεσμοί. Τα έργα στον δημόσιο χώρο έχουν επίσης τη δύναμη να μεταμορφώνουν έναν τόπο, να δίνουν νέα ζωή σε ξεχασμένες γωνιές και να γίνονται πόλος έλξης για την τοπική κοινωνία και τους επισκέπτες. Αυτό είναι κάτι που με εμπνέει βαθιά και με κάνει να συνεχίζω να δουλεύω με τις κοινότητες και για τις κοινότητες.

Η επίσκεψη της Γιούλας στο Δημοτικό Σχολείο Ερεσού δεν άφησε πίσω της μόνο όμορφα ψηφιδωτά έργα που θα κοσμούν το σχολικό κτίριο και την αυλή. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του σχολείου, οι μαθητές και οι μαθήτριες είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν από κοντά μια ιδιαίτερη μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης και, μέσα από τη διαδικασία του ψηφιδωτού, να καλλιεργήσουν δεξιότητες όπως η λεπτή κινητικότητα, η συγκέντρωση, η υπομονή, η συνεργασία και η αισθητική αντίληψη. Παράλληλα, ανέπτυξαν τη φαντασία και τη δημιουργικότητά τους, βιώνοντας τη χαρά της προσωπικής δημιουργίας και της συλλογικής προσπάθειας.

Το σχολείο ευχαρίστησε θερμά τη Γιούλα Κουτσουμπού για τη διάθεση, την αγάπη και την υπομονή με τις οποίες μοιράστηκε τις γνώσεις και την εμπειρία της με τα παιδιά, καθώς και τον Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων, ο οποίος κάλυψε το κόστος της δράσης, στηρίζοντας έμπρακτα πρωτοβουλίες που εμπλουτίζουν τη σχολική ζωή και προσφέρουν πολύτιμα ερεθίσματα στους μαθητές.

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ουσιαστικό μήνυμα της συνέντευξης: ότι η τέχνη μπορεί πράγματι να λειτουργήσει ως γέφυρα. Μια γέφυρα που ενώνει τα παιδιά με τη δημιουργία, το περιβάλλον, την κοινότητα και τις δικές τους προσωπικές και μοναδικές δυνατότητες.

Γιούλα Κουτσουμπού

Εικαστική καλλιτέχνης ειδικευμένη στη μετατροπή ευτελών υλικών σε έργα τέχνης και χρηστικά αντικείμενα. Η αγάπη της για τη φύση και το πάθος της για την τέχνη, την οδήγησαν να αναπτύξει προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Έχει δημιουργήσει μια τεχνική για την κατασκευή ψηφιδωτών από άχρηστα υλικά. Από το 2010 διευθύνει έργα & εργαστήρια upcycling ανά τον κόσμο. Έχει εμπειρία στη διάδραση με διαφορετικές ομάδες, όπως παιδιά, έφηβοι, ενήλικες, άτομα με ειδικές ανάγκες και ευάλωτες ομάδες. Επίσης, έχει συνεργαστεί με ιθαγενείς, πρόσφυγες & μετανάστες, άτομα που στερούνται την ελευθερία τους, ενήλικες σε επανένταξη, μαθητές όλων των βαθμίδων και μέλη του ακαδημαϊκού προσωπικού.

Μέσω του έργου της, ενθαρρύνει τη δημιουργία εναλλακτικών οικονομικών λύσεων στις τοπικές κοινότητες, ενώ παράλληλα ενισχύει τις έννοιες της συνεργασίας και της αλληλεγγύης μέσω πρακτικών φιλικών προς το περιβάλλον.

Το 2010 έζησε στο Μεξικό, στην Ονδούρα και στη Γουατεμάλα, όπου και εργάστηκε έξι χρόνια σε χώρες της κεντρικής Αμερικής, πραγματοποιώντας εργαστήρια σε συνεργασία με ανεξάρτητους τοπικούς και διεθνείς φορείς.

Για ένα χρόνο, έζησε στην Ιθάκη, όπου κατασκεύασε δύο υπερμεγέθη ψηφιδωτά σε κοινή θέα, στα πλαίσια των πολιτιστικών δράσεων του Δήμου. Συνεργάστηκε επίσης με το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του νησιού, πραγματοποιώντας δημιουργικά εργαστήρια upcycling με μαθητές.

Από το 2017 έως το 2023, ήταν υπεύθυνη του Humade Crafts Workshop, της Αλληλεγγύης Λέσβου, μια τοπική ΑΜΚΕ στη Μυτιλήνη, μοιράζοντας τις δεξιότητές της με πρόσφυγες, μετανάστες και ντόπιους.

Ως ανεξάρτητη καλλιτέχνης, έχει δημιουργήσει αρκετά έργα τέχνης μεγάλης κλίμακας, όπως ψηφιδωτά, κάποια από τα οποία κοσμούν εστιατόρια, ξενοδοχεία και ιδιωτικές κατοικίες στην Ελλάδα και στην Κεντρική Αμερική. Σε επίπεδο μικροτεχνίας, έχει ασχοληθεί διεξοδικά με την παραγωγή κοσμημάτων, φωτιστικών, αξεσουάρ και λοιπών διακοσμητικών.